گروه تبلیغاتی کریل | سالنامه یکروزه ترمو بنددار مگنتی

تاریخچه تقویم ایرانی

تاریخچه تقویم ایرانی

استفاده از‎ ‎گاه‌شمار‎ ‎یا‎ ‎تقویم ، سررسید ، سالنامه ‏‎ ‎در ایران پیشینه‌ای بسیار کهن دارد. در گذر زمان ‏گاه‌شماری ایرانی دگرگونی‌های زیادی کرده‌است. در ایران از روش‌های گاه‌شماری متفاوت مانند‎ ‎گاه‌شماری ‏خورشیدی‎ ‎و‎ ‎گاه‌شماری قمری‎ ‎و با مبداهای متفاوت مانند تاج‌گذاری‎ ‎یزدگرد سوم‎ ‎یا‎ ‎هجرت محمد‎ ‎استفاده ‏شده و می‌شود‎.‎

یکی از کوشش‌های همیشگی ایرانیان، تنظیم گاه‌شماری بوده‌است که با زمان طبیعی و دوره رویدادهای ‏کیهانی، حداکثر انطباق را داشته‌باشد. این کوشش منجر به ایجاد و بهره‌برداری از نظام‌های گاه‌شماری بسیار ‏متعدد و متنوعی شد که در نهایت با تدوین و تنظیم‎ ‎سالنامه اعتدالی ایرانی‎ ‎به حداکثر دقت ممکن برای تطبیق ‏گاه‌شماری قراردادی با سال طبیعی دست یافته شد. و امروزه نیز این گاه‌شماری همچنان دقیق‌ترین ‏گاه‌شماری تاریخ بشر شناخته می‌شود. گمان نمی‌رود که هیچ مردم و تمدنی به اندازه ایرانیان تا این اندازه به ‏بررسی و پژوهش در گاه‌شماری پرداخته‌باشند. فهرست نسخه‌های خطی‎ ‎احمد منزوی، خود به تنهایی ‏نشان‌دهنده بیش از دو هزار نسخه سالنامه خطی منتشرنشده به زبان فارسی است. بیشترین کتیبه‌های ‏باستانی در زمینه‎ ‎نجوم‎ ‎و گاه‌شماری که در‎ ‎میان‌رودان‎ ‎بدست آمده‌اند، به دوران ‏فرمانروایی‎ ‎کاسیان‎ ‎و‎ ‎هخامنشیان‎ ‎منسوب هستند. کوشش و پیگیری دانشمندان ایرانی، منجر به پیدایی ‏دقیق‌ترین گاه‌شماری جهان در ایران شده‌است‎. ‎
• ‏۱‏‎ ‎گاه‌شماری در ایران باستان
• ‏۲‏‎ ‎گاه‌شماری هجری قمری
• ‏۳‏‎ ‎گاه‌شماری جلالی
• ‏۴‏‎ ‎گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی
• ‏۵‏‎ ‎گاه‌شماری رسمی ایران
o ‏۵.۱‏‎ ‎تقسیمات گاه‌شماری رسمی
o ‏۵.۲‏‎ ‎کبیسه‌گیری گاه‌شماری رسمی
• ‏۶‏‎ ‎گاه‌شماری حسابی
• ‏۷‏‎ ‎انواع گاه‌شماری‌های ایران
• ‏۸‏‎ ‎جستارهای وابسته
• ‏۹‏‎ ‎پانویس و منابع

گاه‌شماری در ایران باستان
گاه‌شماری در دوران کهن در ایران معمولاً بر اساس خورشید انجام می‌گرفت. گاه‌شماری‌های نخستین ایران ‏برگرفته از‎ ‎گاهشماری بابلی‎ ‎با سال ۱۲ماه سی روزه بوده که هر ۶سال یکبار ۱۳ماهه می‌شده‌است. ‏گاه‌شماری‌های ۳۶۵روزه برگرفته از گاه‌شماری باستانی مصری اند. گاه‌شماری در دوره‎ ‎هخامنشیان‎ ‎تغییراتی ‏کرده و بصورت‎ ‎گاه‌شماری زرتشتی‎ ‎درآمد. در زمان‎ ‎اردشیر اول‎ ‎پادشاه ساسانی٬ تقویم ، سررسید ، سالنامه ‏ایرانی متاثر از‎ ‎گاه‌شماری ژولینی‎ ‎تغییراتی کرد و به آخر سال ۵ روز اضافه شد و در دوره‎ ‎یزدگرد سوم‎ ‎هم ‏اصلاحاتی در آن انجام شد. پس از ورود اسلام به ایران و تسلط اعراب٬‏‎ ‎گاه‌شماری قمری‎ ‎جایگزین گاه‌شماری ‏خورشیدی شد. اما با توجه به نقص‌های‎ ‎گاه‌شماری قمری اسلامی‎ ‎و برای تعیین سال فصلی و مالی جهت ‏زمان پرداخت مالیات کشاورزان، تقویم ، سررسید ، سالنامه خورشیدی (ازجمله‎: ‎تقویم ، سررسید ، سالنامه ‏خراجی‎) ‎کاربرد داشت اما از مبدأ حقیقی آن گاه تا دوماه عقب می‌افتاد‎. ‎
گاه‌شماری هجری قمری
تقویم ، سررسید ، سالنامه هجری قمری در تاریخ ایران پس از اسلام تاکنون کاربرد دارد و تا پیش از مشروطیت ‏مهمترین تقویم ، سررسید ، سالنامه معمول ایرانیان بوده‌است‎.‎
گاه‌شماری جلالی
گاه‌شماری جلالی در دورهٔ‎ ‎ملکشاه سلجوقی‎ ‎با فرمان‎ ‎خواجه نظام‌الملک‎ ‎توسط عده‌ای از ریاضی دانان ایرانی و ‏در راس آنان‎ ‎حکیم عمر خیام‎ ‎در ۲۴ اسفند ۴۵۷ هجری خورشیدی (۳ رمضان ۴۷۱ هجری قمری) تدوین شد‎. ‎در ‏ایران پس از اسلام، گاهشماری هجری قمری کاربرد داشت و گاهشماری جلالی نیز پس از درگذشت ملکشاه، ‏تا پیش از‎ ‎مشروطه‎ ‎در ایران رسمیت نداشت و با تغییراتی از جمله در مبدأ و اسامی و طول ماهها در قالب‎ ‎تقویم ‏، سررسید ، سالنامه هجری شمسی برجی‎ ‎از سال‎ ‎‏۱۲۸۹‏‎ ‎هجری خورشیدی‎ ‎در ایران به کار رفت‎.‎
مبدأ گاه‌شماری جلالی، سال جلوس ملکشاه بر تخت سلطنت و سرآغاز آن جمعه، اول فروردین سال نخستین ‏جلالی (۴۵۸ هجری خورشیدی)، برابر نهم رمضان سال ۴۷۱‏‎ ‎هجری قمری قراردادی‎ (‎‏۱۵‏‎ ‎مارس ۱۰۷۹ میلادی ‏جولیانی مطابق ۲۱ مارس ۱۰۷۹ میلادی گرگوری) بود که تفاضل آن با تقویم ، سررسید ، سالنامه هجری ‏خورشیدی ۴۵۷ سال می‌باشد. در این گاهشماری روز اول سال طوری تنظیم شده‌است که با‎ ‎برابری ‏بهاری‎ ‎همگام شود و در پایان سال‌ها ۳۶۵ یا ۳۶۶ روز دارند. طول ماههای آن را مانند گاهشماری یزدگردی ‏‏۳۰روزه با ۵روز افزوده و به احتمالی ضعیفتر مانند تقویم ، سررسید ، سالنامه برجی براساس توقف نسبی ‏خورشید در برجها بین ۲۹ تا ۳۲روزه دانسته‌اند‎.‎
گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی
گاه‌شماری هجری خورشیدی را نخستین بار‎ ‎عبدالغفارخان نجم‌الدوله‎ ‎با توجه به‎ ‎تقویم ، سررسید ، سالنامه ‏جلالی‎ ‎استخراج کرد. نجم‌الدوله برای اولین بار عبارت ۱۲۶۴ هجری شمسی را در حاشیه تقویم ، سررسید ، ‏سالنامه سال ۸۰۷ جلالی مطابق ۳-۱۳۰۲ هجری قمری ذکر کرد و از آن تاریخ به بعد، نظام گاه‌شماری‌ای را در ‏ایران رایج کرد که برای اولین بار اساس آن شمسی و مبداء آن هجرت پیامبر اسلام از مکّه به مدینه باشد. ‏ماه‌های آن براساس اسامی عربی برج‌های دوازده‌گانه فلکی (حمل، ثور، جوزا… حوت) و طول آنها برمبنای توقف ‏نسبی خورشید در بروج مذکور ۲۹ تا ۳۲روزه بود. تقویم ، سررسید ، سالنامه ی که او نوشت، به‎ ‎تقویم ، ‏سررسید ، سالنامه هجری شمسی بُرجی‎ ‎معروف است‎.‎
این تقویم ، سررسید ، سالنامه در دوره دوم مجلس شورای ملی ایران در ۲۱ صفر ۱۳۲۹ هجری قمری٬ برابر با ‏‏۲ اسفند (حوت) ۱۲۸۹ هجری شمسی، به عنوان مقیاس رسمی زمان محاسبات مالی کشور پذیرفته ‏شد‎. ‎دستکم تا ۲۵ سال پیش از آن، تقویم ، سررسید ، سالنامه ‌هایی بر اساس گاه‌شماری هجری شمسی ‏در ایران استخراج و چاپ می‌شد. ۱۵ سال بعد در پنجمین دوره مجلس شورای ملی قانون گاه‌شماری هجری ‏شمسی به تصویب رسید‎. ‎
ماه‌های تقویم ، سررسید ، سالنامه هجری خورشیدی برجی، بین ۲۹ تا ۳۲روزه و طول ماه‌ها در هرسال ‏بستگی به توقف سالانه خورشید در هر برج متفاوت بوده‌است. طول ماه‌ها: حمل (۳۰ یا ۳۱روزه)، ثور (۳۱ یا ‏‏۳۲روزه)، جوزا (۳۱ یا ۳۲روزه)، سرطان (۳۱ یا ۳۲روزه)، اسد (۳۱ یا ۳۲روزه)، سنبله (۳۰ یا ۳۱روزه)، میزان (۳۰ یا ‏‏۳۱روزه)، عقرب (۲۹ یا ۳۰روزه)، قوس (۲۹ یا ۳۰روزه)، جدی (۲۹ یا ۳۰روزه)، دلو (۲۹ یا ۳۰روزه)، حوت (۲۹ یا ‏‏۳۰روزه) .‏‎ ‎
گاه‌شماری رسمی ایران
گاه‌شماری رسمی ایران٬‏‎ ‎گاه‌شماری‌ای خورشیدی است که محاسبات٬ طول و سرآغازش بر ‏اساس‎ ‎گاه‌شماری جلالی‎ ‎و مبدا آن سال‎ ‎هجرت محمد‎ (‎برابر با‎ ‎‏۶۲۲‏‎ ‎میلادی‎) ‎می‌باشد. نام ماه‌های گاه‌شماری ‏رسمی٬ بر اساس‎ ‎گاه‌شماری اوستایی نو‎ ‎انجام گرفته‌است‎.‎
گاه‌شماری رسمی ایران در‎ ‎‏۱۱‏‎ ‎فروردین‎ ‎‏۱۳۰۴‏‎ (‎‏۱۹۲۵‏‎ ‎میلادی‎) ‎در‎ ‎مجلس شورای ملی‎ ‎بعنوان نظام گاه‌شماری ‏سراسری و رسمی ایران تصویب شد. البته پیش از آن٬ نسخه اولیه این گاه‌شماری از ۲ اسفند ۱۲۸۹ بعنوان ‏تقویم ، سررسید ، سالنامه مالی کشور کاربرد رسمی یافته‌بود‎. ‎این گاه‌شماری پس از رسمیت یافتن در ایران٬ ‏در‎ ‎افغانستان‎ ‎بطور رسمی و در منطقه‎ ‎کردستان‎ ‎به صورت غیر رسمی بکار برده شد و می‌شود‎.‎
به موجب این گاه‌شماری طول و نام ماه‌های سال اصلاح شد. طول ماه‌ها که در هر سال متغیر بود و از ۲۹ تا ۳۲ ‏روز تغییر می‌کرد به شش ماه ۳۱ روزه، پنج ماه ۳۰ روزه و یک ماه ۲۹ روزه (که در سال‌های‎ ‎کبیسه‎ ‎‏۳۰‏‎ ‎روز ‏می‌شود) دقیق شد و نام ماه‌ها از نام عربی‎ ‎برج‌های فلکی‎ ‎به نام‌های امروزی آن (فروردین تا اسفند) که ‏برگرفته از نام‌های اوستایی و پهلوی بود٬ تغییر کرد‎.‎
در این گاه‌شماری معیار شروع سال،‎ ‎‏۱‏‎ ‎فروردین‎ ‎و معیار‎ ‎لحظه تحویل سال‎ ‎اعتدال بهاری‎ ‎است ولی مکانی ‏که باید مبدأ محاسبهٔ تقویم ، سررسید ، سالنامه قرار گیرد مشخص نشده‌است. بعضی (از جملهایرج ‏ملکپور‎) ‎نصف‌النهار‎ ‎‏۵۲٫۵‏‎ ‎درجهٔ شرقی را مرجع محاسبات این تقویم ، سررسید ، سالنامه گرفته‌اند و برخی ‏دیگر (از جمله راین‌گولد و درشوویتز در‎ Calendrical Calculations) ‎شهر‎ ‎تهران‎ ‎را. این دو مبدأ تا حدود سال ۱۴۶۹ ‏هجری شمسی اختلافی در گاه‌شماری ایجاد نمی‌کنند ولی برای تعیین کبیسه بودن یا نبودن سال ۱۴۶۹، ‏لازم است مبدأ این گاه‌شماری مشخص شود‎.‎
تقسیمات گاه‌شماری رسمی
پس از اصلاح و تعیین نام ماه‌های سال و تصویب دقیق زمان ابتدا و انتهای هر ماه و فصل‌های سال، مجلس ‏شورای ملی تقسیم بندی سالیانه را به این صورت ابلاغ کرد‎:‎
یک سال رسمی ایران، یک‎ ‎سال خورشیدی‎ ‎است که تشکیل شده‌است از ۱۲ ماه، که شش ماه اول ۳۱ روز، ‏پنج ماه دوم ۳۰ روز و ماه آخر ۲۹ روز می‌باشد. هر ۴ یا بندرت ۵ سال یکبار طول ماه آخر ۳۰ روز است که آن سال ‏به‎ ‎سال کبیسه‎ ‎معروف است‎.‎
طول سال و‎ ‎فصلها‎ ‎در ایران و افغانستان و کردستان یکسان هستند ولی ماه‌ها در هر زبان و گویشی نام خاصی ‏دارند. که به ترتیب عبارت‌اند از‎:‎

کبیسه‌گیری گاه‌شماری رسمی
تقویم ، سررسید ، سالنامه رسمی ایران معمولاً هر چهار یا بندرت پنج سال یکبار کبیسه می‌شود. برای جبران ‏کسر سال حقیقی، در آغاز هر دورهٔ ۲۹، ۳۳ یا ۳۷ساله، یک کبیسه پنج ساله وجود دارد. در یک فراز ‏پنج‌هزارساله، مابازای هر دورهٔ ۳۷ساله، نزدیک به پنج دورهٔ ۲۹ساله و تقریباً ۲۰ دورهٔ ۳۳ساله وجود دارد. ترتیب ‏و توالی کبیسه‌ها قاعده‌مند نیست. چنانچه لحظه تحویل سال خورشیدی بعد از ظهر ۳۶۶اُمین روز از سال ‏باشد، آن سال کبیسه و روز بعد نوروز است .‏
سالهای کبیسه یک قرن اخیر با توجه به دوره‌ها‎:
‎(‎دورهٔ ۳۳ساله): ۱۲۸۰ – ۱۲۸۴ – ۱۲۸۸ – ۱۲۹۲ – ۱۲۹۶ – ۱۳۰۰ – ۱۳۰۴ – ۱۳۰۸‏‎
‎(‎دورهٔ ۳۳ساله): ۱۳۱۳ – ۱۳۱۷ – ۱۳۲۱ – ۱۳۲۵ – ۱۳۲۹ – ۱۳۳۳ – ۱۳۳۷ – ۱۳۴۱‏‎
‎(‎دورهٔ ۲۹ساله): ۱۳۴۶ – ۱۳۵۰ – ۱۳۵۴ – ۱۳۵۸ – ۱۳۶۲ – ۱۳۶۶ – ۱۳۷۰‏‎
‎(‎دورهٔ ۳۳ساله): ۱۳۷۵ – ۱۳۷۹ – ۱۳۸۳ – ۱۳۸۷ – ۱۳۹۱ – ۱۳۹۵ – ۱۳۹۹ – ۱۴۰۳‏‎.‎
گاه‌شماری حسابی
گاه‌شماری حسابی‎ ‎الگوریتمی‎ ‎است که برای محاسبه دقیق آغاز٬ تقسیمات و کبیسه‌گیری‎ ‎گاه‌شماری ‏جلالی‎ ‎تدوین می‌شود‎.‎
یکی از گاه‌شماری‌های حسابی توسط‎ ‎احمد بیرشک‎ ‎ارائه شده‌است و در کنار‎ ‎گاه‌شماری رسمی ایران‎ ‎مشهور ‏بوده و بعلت خطی بودن کاربرد آن آسانتر است. این تقویم ، سررسید ، سالنامه با توجه به زیردوره‌ها و ‏دوره‌های میانی تقویم ، سررسید ، سالنامه جلالی و تکمیل آن در قالب یکدوره بزرگتر ۲۸۲۰ ساله ایجاد ‏شده‌است. دوره بزرگ مذکور ابتدا توسط‎ ‎ذبیح بهروز‎ ‎محاسبه، کشف و پیشنهاد داده شد آنگاه توسط احمد ‏بیرشک دوره‌های میانی آن تعریف شد و مدون گردید.دیگر گاهشماری حسابی،‎ ‎گاهشماری حسابی ‏رایانه‌ای‎ ‎است که توسط‎ ‎موسی اکرمی‎ ‎تدوین شده‌است‎.‎
انواع گاه‌شماری‌های ایران
برخی از مشهورترین سال‌شمارهایی که در ایران کاربرد داشته و دارند (تقریباً به ترتیب زمان پیدایش و کاربرد‎) ‎به شرح زیر است‎:‎
• گاه‌شماری میترایی(آریایی)‏
• گاه‌شماری کردی(مادی)‏
• گاه‌شماری هخامنشی‎ ‎‏(پادشاهی)‏
• گاه‌شماری زرتشتی‎ ‎‏(اوستایی)‏
• گاه‌شماری اوستایی نو
• گاه‌شماری میلادی
• گاه‌شماری خراجی
• گاه‌شماری یزدگردی
• گاه‌شماری هجری قمری
• گاه‌شماری جلالی
• گاه‌شماری هجری خورشیدی برجی
• گاه‌شماری هجری خورشیدی
• گاه‌شماری خوارزمی
• گاه‌شماری شهریاری
• گاه‌شماری حیوانی
• گاه‌شماری طبری(تبری)‏
• گاه‌شماری گیلکی
• گاه‌شماری دیلمی
• گاه‌شماری سنگسری
• گاه‌شماری کوهدشتی
• گاه‌شماری پشتکوهی
• گاه‌شماری محلی نطنز و کاشان
• گاه‌شماری بهائی
• گاه‌شماری شاهنشاهی
• گاه‌شماری کردی گرمسیری سلطانی
• گاه‌شماری رسمی ایران
از برخی از این گاه‌شماری‌ها شواهد دقیق و مدونی در دسترس نیست ولی با کاوش متون تاریخی و بررسی ‏زمان‌بندی جشن‌ها و رسوم کهن‎ ‎آریایی‎ ‎مانند‎ ‎نوروز،‎ ‎شب یلدا‎ (‎چله‎)‎،جشن سده‎ ‎و… به میزان زیادی شناخته و ‏دسته بندی شده‌اند‎. ‎رضا مرادی غیاث‌آبادی‎ ‎تقویم ، سررسید ، سالنامه ‌هایی با عناوین آریایی، میترایی، ‏خیامی، زرتشتی(زردشتی) را جعلی، نادرست و یا دستخوش تحریف می‌داند‎.‎